Những ngày gần đây, cộng đồng mạng và giới công nghệ đang xôn xao về vụ việc một học sinh lớp 12 ở Thanh Hóa bị bắt vì hành vi viết và phát tán mã độc. Giữa những luồng dư luận trái chiều, mình thấy có 2 nhãn dán phổ biến nhất được dán lên cậu thiếu niên này: Tội phạm và Tài năng.
Nếu là mình của nhiều năm về trước, có lẽ mình cũng sẽ trầm trồ: “Cậu này thiên tài thật!“. Nhưng sau nhiều năm lăn lộn, nếm đủ “mùi” của code, của server và những đêm thức trắng tối ưu hiệu năng, mình nhận ra: Việc này cũng thường thôi.
Tại sao mình lại nói vậy? Có 3 lý do mà những người ngoài ngành thường bị lầm tưởng:
1. Sự lựa chọn giữa “Không thể” và “Không làm”
Rất nhiều người đặt câu hỏi: “Ông giỏi thì làm được như nó đi?“.
Vấn đề ở đây không nằm ở năng lực kỹ thuật, mà nằm ở đạo đức và pháp luật. Nếu coi việc phá hoại hay phát tán mã độc là một công việc hợp pháp và được bảo vệ, thì tin mình đi, ngoài kia có hàng trăm nghìn lập trình viên sẽ làm tốt hơn cậu thiếu niên kia gấp vạn lần.
Chúng ta không làm, không phải vì chúng ta “kém”, mà vì chúng ta chọn thượng tôn pháp luật và xây dựng giá trị bền vững. Phá đổ một ngôi nhà bao giờ cũng dễ hơn việc thiết kế và xây dựng nó để chống chọi với bão tố.
2. “Thằng chột làm vua xứ mù”
Đường đời mỗi người một hướng đi. Đại đa số chúng ta chọn con đường “sáng” — nơi tuân thủ luật pháp và đạo đức xã hội. Vì 99% người giỏi tập trung ở đây, nên sự cạnh tranh là cực kỳ khốc liệt.
Ngược lại, bạn trẻ này chọn một “thị trường ngách” (niche market) mà chẳng ai buồn đặt chân vào vì rào cản đạo đức. Khi bạn chơi một cuộc chơi không có đối thủ, hoặc đối thủ của bạn là những người dân thường không có sự phòng bị, thì việc bạn nổi bật lên là điều hiển nhiên. Đó không phải là tài năng kiệt xuất, đó chỉ là hệ quả của việc “trong xứ mù, thằng chột làm vua“.
3. Đừng thần thánh hóa cái sai
Việc một học sinh lớp 12 có thể viết mã độc cho thấy sự nhạy bén nhất định, nhưng đừng lấy đó làm thước đo cho hai chữ “thiên tài”. Một lập trình viên thực thụ là người dùng tư duy để giải quyết vấn đề, tạo ra công cụ giúp ích cho đời, chứ không phải dùng nó để phá hoại công sức của người khác.
Đừng nhầm lẫn giữa sự liều lĩnh bất chấp pháp luật với năng lực chuyên môn thực thụ. Khi bạn chọn đi con đường mà xã hội cấm, con đường đó đúng là “rộng và dài”, nhưng cái kết của nó thường chỉ dẫn đến một điểm duy nhất: hố thẳm.
Kết luận:
Hy vọng các bạn trẻ đang theo đuổi ngành IT đừng nhìn vào những “tấm gương” lệch lạc này mà ảo tưởng về quyền năng của mã lệnh. Hãy dùng chất xám của mình để cạnh tranh sòng phẳng ở những nơi rực rỡ ánh sáng, nơi mà giá trị của bạn được công nhận bằng sự sáng tạo chứ không phải bằng lệnh bắt giữ.
Huỳnh Mai Anh Kiệt
