Bạn hãy thử tưởng tượng về một buổi sáng rực rỡ khi bạn đứng trên bục vinh quang trong bộ lễ phục cử nhân, tay cầm tấm bằng đỏ chói và tin rằng mình đã nắm giữ chiếc chìa khóa vạn năng để mở cánh cửa bước vào cuộc đời đầy tươi sáng. Thế nhưng, thực tế tàn nhẫn ập đến như một gáo nước lạnh chỉ vài tháng sau đó. Tấm bằng mà gia đình đã đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và hàng trăm triệu đồng tích lũy, giờ đây chỉ có giá trị như một “tờ giấy thông hành” lỗi thời trong một thị trường lao động đang bị xé nát bởi Trí tuệ nhân tạo (AI).
Chúng ta đang chứng kiến một trong những vụ áp đặt niềm tin lớn nhất lịch sử, nơi hệ thống giáo dục đại học dần biến tướng thành một mô hình vận hành có đặc điểm tương đồng đến kỳ lạ với một kế hoạch Ponzi quy mô lớn.
1. Lạm phát bằng cấp: Khi tài sản hiếm trở thành hàng hóa đại trà
Trong kinh tế học, giá trị của bất kỳ tài sản nào cũng được quyết định bởi quy luật cơ bản: Cung – Cầu và sự Khan hiếm. Trước đây khoảng 20-30 năm trước, bằng đại học là một tài sản hiếm, tạo ra sức mạnh mặc cả cực lớn trên thị trường thì ở hiện tại thì nền kinh tế tri thức thúc đẩy cuộc đua phổ cập hóa đại học. Khi một thứ quý giá được sản xuất hàng loạt, nó rơi vào trạng thái lạm phát bằng cấp (Credential Inflation).
Giống như việc ngân hàng trung ương in quá nhiều tiền làm giảm sức mua, việc hệ thống giáo dục “xuất xưởng” hàng triệu cử nhân mỗi năm mà không đi kèm chất lượng tương xứng đã pha loãng giá trị của tấm bằng.
Hệ quả là một cuộc “chạy đua vũ trang” học thuật vô tận: Để khác biệt, bạn phải học lên Thạc sĩ, rồi Tiến sĩ… Bạn đầu tư nhiều tiền hơn, tốn nhiều thời gian hơn chỉ để duy trì cùng một vị thế cạnh tranh mà trước đây có thể đạt được với nỗ lực ít hơn rất nhiều.
2. Mô hình “Ponzi giáo dục” và Cái bẫy tín hiệu
Tại sao chúng ta vẫn lao vào cuộc chơi này? Câu trả lời nằm ở khái niệm “Tín hiệu” mà nhà kinh tế học Michael Spence – người từng đoạt giải Noel về kinh tế đã nêu ra. Ông chỉ ra rằng: Tấm bằng đóng vai trò như một bộ lọc thông tin. Nhà tuyển dụng dùng nó để giả định bạn là người có kỷ luật và biết tuân thủ quy trình. Tuy nhiên, khi ai cũng có tín hiệu này, nó mất đi giá trị phân loại nhưng giá để sở hữu nó lại không ngừng leo thang. Và như vậy các trường đại học không còn bán năng lực thực tế, họ đang bán một “bộ lọc” để nhà tuyển dụng giả định rằng bạn có kỷ luật.
Đáng sợ hơn, hệ thống này đang vận hành tương tự một Kế hoạch Ponzi.
- Các cơ sở giáo dục liên tục mở rộng quy mô, dùng học phí của “người vào sau” (sinh viên mới) để duy trì bộ máy hành chính cồng kềnh và những giá trị cũ kỹ.
- Họ đầu tư vào cơ sở vật chất hào nhoáng để đánh bóng thương hiệu thay vì tập trung vào chất lượng đầu ra.
- Sinh viên ra trường nhận ra lời hứa về sự thịnh vượng đã bị pha loãng bởi hàng triệu người khác cũng có lời hứa tương tự.
3. Cú sốc AI: Khi “người máy sinh học” đối đầu với thuật toán
Nếu lạm phát bằng cấp là bệnh mãn tính, thì AI chính là cú sốc cấp tính. Hệ thống giáo dục vẫn đang đào tạo con người theo tư duy thời đại công nghiệp: ghi nhớ thông tin và thực hiện các quy trình lặp lại. Đáng tiếc, đó lại là những gì AI làm tốt nhất.
Báo cáo từ Goldman Sachs chỉ ra 300 triệu việc làm toàn thời gian có thể bị thay thế bởi AI. Những ngành nghề “vùng an toàn” như luật sư, kế toán, chuyên viên tài chính đang nằm trong tâm bão. Chúng ta đang dùng phương pháp của thế kỷ 19 để giải quyết bài toán của thế kỷ 21, đào tạo ra những “người máy sinh học” để đi đấu lại với “người máy kỹ thuật số“.
4. Giải pháp: Từ “Sưu tập bằng cấp” đến “Xây dựng giá trị cốt lõi“
Để không trở thành “tầng lớp nghèo khó có học thức” cũng như thoát khỏi guồng quay ảo tưởng, bạn cần một chiến lược mới nơi bạn cần chuyển dịch tư duy từ Sưu tập bằng cấp sang Thực học và Giá trị cốt lõi.
- Khả năng tự học (Self-education): Kiến thức không còn là tài sản độc quyền của thư viện đại học. Khả năng tự thiết kế lộ trình học tập, chọn lọc thông tin từ các nền tảng thực chiến chính là kỹ năng quan trọng nhất để không bị lạc hậu.
- Portfolio thực tế thay cho Bảng điểm: Nhà tuyển dụng hiện đại không quan tâm bạn đã ngồi ở đâu 4 năm, họ quan tâm bạn giải quyết được vấn đề gì. Hãy xây dựng những “bằng chứng thép” về năng lực: Dự án cá nhân, blog chuyên sâu, hoặc các sản phẩm thực tế có thể đo lường được.
- Làm chủ AI (AI Fluency): AI không thay thế con người, nhưng người biết dùng AI sẽ thay thế kẻ không biết. Hãy biến AI thành trợ lý để nhân bản năng suất gấp 10 lần.
Lời kết
Tấm bằng suy cho cùng cũng chỉ là một tờ giấy, còn năng lực thực chiến mới là dòng tiền. Dòng tiền sẽ luôn chảy về phía những người tạo ra giá trị thực và biết cách điều khiển công cụ để nhân bản giá trị đó.
Đừng để một tờ giấy thông hành lỗi thời làm nghẽn lại dòng chảy phát triển của chính bạn. Hãy biến sự lo âu thành động lực để tái cấu trúc lại danh mục năng lực bản thân ngay hôm nay.
Theo MMTH
